چنانچه با تئوری بازی نکنید، تئوری با شما بازی خواهد کرد[1]

می­خواهم به سبک و سیاق ژیژک موضوع مورد نظرم را با یک "جُک" شروع کنم تا شاید با انبساط خُلق تنگ خواننده او را ترغیب به دنبال کردن مطلب کنم. روزی تیم ملی قایق­رانی ایران با تیم ملی قایق­رانی ژاپن مسابقه می­دهد. تیم ژاپن در فاصله‌ی بسیار کوتاهی از تیم حریف (ایران) جلو می­افتد و برنده‌ی مسابقه می­شود. ایرانیان وطن­دوست که از این شکست ناراحت شده بودند، یک هیئت تحقیقی را مسئول "پژوهش" پیرامون علل این واقعه می­کنند. هیئت تحقیق ایرانی پس از مدتی به این نتیجه می­رسد که علت شکست این است که نزد ژاپنی­ها در هر قایق ده نفر پارو زن و یک نفر کاپیتان وجود دارد، در حالی که در تیم ایرانی­ها به‌عکس یک نفر پارو می­زند و ده نفر کاپیتان هستند. به عبارت دیگر، سازمان‌دهی و نوع همکاری افراد تیم با یکدیگر است که شکست یا پیروزی آن‌ها را رقم زده است.

«پری آندرسن» در جایی درگیری ده ساله تحلیلی خود با عده­ای دیگر پیرامون وضعیت طبقه‌ی کارگر انگلیس ـ انفعال سیاسی و انجماد حرکات انقلابی در آن و خصلت ضدروشنفکری آن ـ و چگونگی رشد و تکامل تاریخی آن در پیوند با طبقه‌ی سرمایه­دار، بورژوازی فرهنگی و نهادهای سیاسی این کشور را بحث پیرامون "مسئله‌ی انگلیس" می­نامد. من فکر می­کنم ما نیز مدت‌هاست با معضلی به نام "مسئله‌ی ایران" روبرو هستیم. مسئله­ای که متاسفانه روشنفکری چپ و راست در ایران را به بیان لنین وانداشته است تا با چشم‌های سوزان از بیدارخوابی­های شبانه بنشیند و سر در کتاب کرده و "آخرین دستاوردها و فراورده­های فکری اروپایی­ها" را شتابان و با شوق بخواند تا مگر در وهله‌ی اول صورت مسئله را به‌صورتی مرتب و قابل درک تنظیم کند و در وهله‌ی دوم به میانجی تئوری و به بیان لوئی آلتوسر به میانجی "پراتیک تئوریک" راه­حل­هایی کم یا بیش منسجم، قابل فهم و عملی و برآمده از دل تعامل بین تئوری و واقعیت جامعه خودی فرموله کند.

"مسئله‌ی ایران" یک "مسئله" به‌معنای واقعی کلمه است. آتشفشانی است که پس از مدتی خاموشی به ناگهان دوباره از نو فعال می­شود و "آتش­بازی" آن مایه‌ی حیرت و بهت همگان می­شود. این "مسئله" هر چند سال یک بار همچون زخمی عمیق و کاری دهان باز می­کند و خونابه و چرکاب از آن بیرون می­ریزد. هر بار هم سوزش هستی‌سوز این زخم و هزینه­های هنگفتی که بر کلیت جامعه تحمیل می­کند ما را به فکر می­اندازد تا برای درمانش چاره­ای اندیشه کنیم. هر بار هم از درمان آن ناکام بوده­ایم. آن‌چه به‌نظر من در "مسئله‌ی ایران" به‌چشم می­خورد، فقدان استحکام و ثبات ساختاری جامعه، یعنی فقدان قدرت خودبازتولیدگری ساختارهای اجتماعی است. با ساختارهای دوگانه­ای مواجهیم که از یک‌سو حاوی انواع شکننده‌ی "مدرن" و از بیرون تحمیل شده­اند و از سوی دیگر حاوی انواع فرتوت و منحط "سنتی"­اند که میراث همه‌ی نسل­های درگذشته و مردگان ما هستند، که هنوز "همچون کابوسی" بر زندگی ما چنگ انداخته و بر گرده­های ما سنگینی می­کنند. تقابل این‌دو با یکدیگر، کشاکش و جدال بین این‌دو در سطح زیرین جامعه، در اعماق گسل­های ایران، هر چند گاه یکبار موجب زمین­لرزه­های شدیدی در سطح جامعه می­شود. به نظر می­رسد بین این سطح رویین و آن سطح زیرین رابطه‌ی اندام‌واری که بتواند گسل­ها را به‌هم بپیوندد، وجود ندارد. تداوم "خودبازتولیدگری" وضعیت بحران دایمی در ایران، که هم در سطح ساختاری و هم در سطح عاملیت بطور متناوب تکرار می­شود، موجب ایجاد آشفتگی­های فراوان عملی و ذهنی بوده و همچنان هست. به‌نظر من، جدا از علل عینی و مادی، فقدان شناخت کافی از سطح زیرین جامعه یک علت جدی آشفتگی فکری و عملی روشنفکری ایران بوده و همچنان هست. روشنفکری ایران در تمامیت خود قادر نشده است تا یک یا چند پروژه‌ی معرفتی رقیب از این "مسئله" را به جامعه و علاقه‌مندان عرضه کند. یا آن‌چه معرفی کرده‌اند قادر به تبیین کلیت "مسئله‌ی ایران" نیست.

همه‌ی ما می­دانیم که تنش­های ساختاری، شکاف­های زیربنایی و روبنایی و نیز بحران دایمی در جامعه ایران به سرنوشت یک‌صد سال گذشته ما (و کمی هم بیشتر) تبدیل شده است. معمولاً از ایران به‌عنوان کشوری با انقلاب­ها، جنبش­ها و خیزش­های فراوان یاد می­شود (نیکی کدی). همین نیز مایه‌ی مباهات ما بوده است. اما آنچه در این میان فراموش می­شود این است که هر کشوری به یک "ثبات" نسبی نیز برای انجام کارهای مهم و اصلی نیاز دارد. فراهم آوردن ثبات نیز امری دلبخواهی نیست و مستلزم حل "مسئله‌ی ایران" است. حل مسئله نیز نیاز به "آزمایش"­های ذهنی و امتحان فرمول­های مختلف دارد. اما همان‌طور که گفتم روشنفکری ایران وظیفه‌ی یافتن حلقه­های میانجی بین سطح زیرین و سطح رویین جامعه را هرگز به‌طور جدی در دستور کار خود نداشته است و از آن غفلتی نابخشودنی انجام داده است.

به‌همین دلیل به‌نظر می­رسد که پدیده‌ی روشنفکری ایران، خود بخشی از صورت مسئله است؛ آن‌هم مسئله­ای بغرنج و پیچیده. به هر حال آنچه از نگاه من در روشنفکری ایران عمده است، خصلت غیرتئوریک آن است. ضعف و فقر شدید نظری روشنفکری ایران قابل چشم­پوشی و توجیه نیست. فقر تحلیل، فقر تئوری و فقر کاربست خلاقانه‌ی تئوری حول "مسئله‌ی ایران" به‌طرز تکان­دهنده و غیرقابل باوری در روشنفکری ایران از چپ و راست چشمگیر است.

یادم هست زمانی یکی از فعالان و نویسندگان چپ‌گرای کشور در مقام پاسخ‌گویی به پرسش مزاحم "چرایی و چگونگی فقدان پراتیکِ تئوریک" در روشنفکری چپ ایران نوشته بود که علت یک چنین کوتاهی از سوی روشنفکری چپ کشور و کم گرفتن "مسئولیت" پرداختن به پراتیکِ تئوریک را باید با ناپایداری اوضاع و احوال سیاسی ایران توضیح داد. نوشته بود که "هر زمان ما قصد کار تئوریک کردیم، وضعیت سیاسی کشور به‌هم ریخت و ما نیز ناچار با شتاب به «کار سیاسی» پرداختیم" (نقل به مضمون). به نظر من جملات بالا گواهی است بر فقدان ثبات ساختاری ایران که در فقدان ثبات پدیده و حرکت روشنفکری آن نیز خود را منعکس می­کند.

این تناظر بین واقعیت عینی و پراتیک ذهنی را می­توان توضیح اولیه نامید. فقدان ثبات در ساختارهای سیاسی ایران خود ریشه در "تاریخ" و شیوه­های تولید و روند سه­گانه مدرنیزاسیون، مدرنیسم و مدرنیته در ایران دارد. مدرنیزاسیون چیزی است که در حیطه‌ی "زیربنا" اتفاق می­افتد و مدرنیسم همتای آن در حیطه‌ی "روبنا" است و مدرنیته در واقع تلاش برای جفت و جور کردن و یا متصل کردن این دو حوزه به‌هم‌دیگر است (فردریک جیمسون)، تا جامعه بدون تناقضات جانکاهی از قبیل آنچه در کشور خودمان مشاهده می­کنیم، ادامه‌ی حیات بدهد. بدین­معنا ما یک کشور "متعارف" سرمایه­داری نبوده و نیستیم. چنین وضعیتی به دلایل بسیار در کشور ما اتفاق نیفتاده است و جنبش­های مختلف طبقاتی، سیاسی و ملی نیز ظاهرا چنین موضوعی را تابه‌حال به‌طور بنیادین در دستور کار خود نداشته­اند.

پس فقدان نظم و پایداری ساختارها و تضادهای درونی جامعه، خود ضعف و شکنندگی موضوع عاملیت را تا حدودی در کشور توضیح می­دهد. بی‌ثباتی ساختارها، رشد ناموزون بخش­های مختلف نسبت به یکدیگر، و اضمحلال سریع آنها موجب بی­ثباتی در وضعیت ذهنی و دغدغه­های فکری عامل­های سیاسی و اجتماعی می­شود. این نیز به نوبه خود موجب اغتشاش در تقسیم کار مربوط به حیطه­های پراتیک و تئوریک می­شود و در نهایت این که "همه کاپیتان می­شوند". یعنی آن که بدون شناخت مسیر بدون شناخت مشخصه­های اصلی مسئله و بدون همکاری و تقسیم کاری که دست­کم تا حدودی آگاهانه و "متواضعانه" باشد، همه با دست­پاچگی در پی نجات زورق درهم­شکسته برمی­آیند. شکست و قلع و قمع متعاقب، قربانیان بیشمار، سردرگمی، نومیدی و یاس کمرشکن، افسردگی­های سیاسی، و "هزیمت همگانی" از کشور پیامدهای این وضعیت بوده و همچنان نیز هست. به بیان شاملو "و ما همچنان دوره می­کنیم شب را و روز را، هنوز را". این دور باطل راه­حل مکرر شده‌ی ما برای "مسئله ایران" بوده است. پس این است مصداق جمله‌ی معروفی که می­گوید: "راه دوزخ نیز با حسن­نیت فرش شده است".

بدین­ترتیب اشاره به تناظر بین وضعیت ساختاری و وضعیت ذهنی و عملی، سطح اول توضیح است که من برای درک آن مشکلی ندارم. اما سطح دیگری از توضیح و بحث به موضوع "عاملیت" و ذهن نقاد و خلاق عامل­های اجتماعی و سیاسی برمی­گردد. این که این عامل­ها به‌عنوان ایجنت agent قادر به "تصمیم"گیری برای کسب شناخت از این وضعیت بی­ثبات و نابه‌سامان هستند. من هنوز در روشنفکری ایران (بویژه بخش چپ آن) یک گرایش جدی به سمت اتخاذ این تصمیم را مشاهده نمی­کنم.

موضوع عاملیت ذهنی و معرفتی یا همان که من با سهل­انگاری پدیده روشنفکری از نوع ایرانی­اش می­نامم، خود به بخش­های متعددی تقسیم شده است که موضوعی مستقل برای پژوهش است. اما من به‌طور بسیار مجرد آن را تقسیم می­کنم به روشنفکری راست معطوف به استقرار سرمایه­داری (متعارف؟) در کشور و روشنفکری چپ معطوف به ایجاد استحکامات دفاعی و تعرضی طبقات پایین جامعه برای دفاع از خود در برابر تغییرات ساختاری که معمولا آنان را "مرغ عزا و عروسی" می­کند. من بخش چپ معطوف به کسب قدرت سیاسی را در مرحله‌ی کنونی چندان جدی نمی­گیرم که دلایل آن بماند برای وقتی دیگر.

"سرمایه­داری" توسری­خورده و ضعیف ایرانی هرگز از یک "هژمونی" واقعی، خواه در سطح ساختاری و خواه در سطح عاملیت (بورژوازی فرهنگی)، برخوردار نبوده است. روشنفکری این طبقه نیز بهمین سبب هرگز خود را مصممانه وقف یک تسویه حساب با عوامل پیشا­سرمایه­داری در جامعه‌ی ایران نکرده است. این طبقه در کشور ما همواره به چوب زیر بغل (مذهب، نیروهای خارجی و سلطنت و نظایر آن) نیازمند بوده است تا بتواند اصولا "وجود" داشته باشد و به‌همین سبب بیشتر شایسته‌ی لقب "لمپن بورژوازی"[2] است. روشنفکران آن نیز تابه‌حال توانایی اعمال هژمونی فکری نداشته­اند. البته باید اعتراف کرد که در سالهای اخیر، پس از فروپاشی شوروی و یکه­تازی سرمایه­داری، و به‌علت "ریزش بدنه‌ی روشنفکری چپ" شاهد جان­گرفتن آنها و قدرت­مندی شاخه­های مختلف آن بوده­ایم.[3]

اما درباره‌ی روشنفکری چپ ایران چه می­توان گفت؟ متاسفانه روشنفکران چپ ایران قبلاً به‌علت "هژمونی" کمونیسم روسی هرگز در بند "بومی"سازی تئوری نبودند و پس از سقوط الگوی نوع روسی هم چپ ایران عمدتاً (تاحدودی نیز با توجه به ضربات پیاپی فرود آمده بر پیکرش) در یک نوع سردرگمی و گیجی بسر برده است. "حقیقت" در دست‌های "آوانگاردهای" چپ ظاهراً نیازی به ظرافت­کاری تئوریک، نوآوری، تعمیق و بسط و گسترش نداشته است. درباره‌ی ضعف پراتیک تئوریک در چپ فقط به این فکر کنید که روس‌ها یا ملل دیگر به وضعیت ساختاری و تاریخی ما می­پرداختند (پتروشفسکی، هالیدی، کدی و افراد دیگر) ولی روشنفکری ما پیش از شناخت جهان در بند "تغییر" آن بود. به‌نظر من حتی گذر سال‌ها زندگی طاقت­فرسا در حاشیه‌ی جوامع غربی (شاید هم دقیقاً به‌همین دلیل) و تجربه این‌سو نیز نتوانست بر "ضعف اراده" و خصلت "غیرمدرن" روشنفکری چپ ایران غلبه کند. "اعترافات" بالا از دهان یک روشنفکر چپ­گرای ایرانی گویای روند فرسایش ذهنی در کشور ما و به‌ویژه بین روشنفکران چپ است: با به‌هم­ریختن شرایط ساختاری و سیاسی جامعه هر کس هر کجا که هست، موضع و جایگاه خود را ترک کرده و به سنگربندی مشغول می­شود و "آتشبار" فکری از یاد می­رود. میل به دخالت­گری عملی باعث بازماندن افراد از وظایف دیگر می­شود.

ما می­خواهیم ساختارهایی را تغییر بدهیم که به‌خوبی آنها را نمی­شناسیم، ما می­خواهیم طرحی نو برانداخته و تاریخی نوین بسازیم، در حالی که هنوز یک طرح درست تهیه نکرده­ایم و تاریخ گذشته‌ی خود را به‌خوبی تحلیل و تئوری­پردازی نکرده­ایم. "می­خواهیم بر شانه­های خود بنشانیم این خلق بی‌شمار را و ... به آنها نشان بدهیم که خورشیدشان کجاست"، در حالی که هنوز خود به روشنایی معرفتی دست نیافته­ایم.

به بیان گرامشی، روشنفکران سازمان­دهندگان آگاهی یک جامعه هستند، روشنفکران در ایجاد یک بلوک تاریخی مترقی یا ارتجاعی نقش بسزایی دارند و سرانجام این که آنها زیربنا و روبنا را به‌هم می­پیوندند. پیش‌تر، در نوشته­ای تحت عنوان "روشنفکران و پروژه­های (ضد)هژمونیک"با ذکر مثال­هایی از جهان غرب و با بنا کردن یک چارچوب مفهومی و تئوریک سعی کردم بر نسل جوان‌تر روشنفکری چپ در ایران نهیب بزنم که "هلا ای آشنا هشدار! قدم شاداب­تر بردار که خارستان ما با "عمل­گرایی" گلباران نخواهد شد".[4] اما حس بدی به‌من می­گوید که نسل جوان‌تر هم دچار همان سرنوشت نسل پیشین خود شده است. موج "هزیمت همگانی" جدید یک بار دیگر مکررشدن سرنوشت و تاریخ روشنفکری چپ ایران را بیادمان می­آورد.

به‌نظر من باید تاریخ و منطق را از هم تمیز داد باید بین مفاهیم ناب مجرد و واقعیات مرکب و نامنزه و پیچیده تفاوت قائل شد. باید مراحل مختلفی از روش­شناسی و تحلیل تئوریک داشت. باید تقسیم کار روشنی بین روشنفکران ارگانیک علمی، روشنفکران ارگانیک سیاسی، و روشنفکران ارگانیک تهییجی و تبلیغی داشت. باید با روشنفکران انتقادی و مترقی و مستقل به گفتگوی جدی پرداخت. باید بخش­های سیاسی و تبلیغی –تهییجی روشنفکری چپ با میانجی تئوری­های علمی به ایده­سازی و ترویج و گسترش نظرات و الگوهای عملی رادیکال بپردازند. با بر زبان راندن چند جمله‌ی کلیشه­ای و شعارهای خسته­کننده­ای که محتوای مشخص آنان معلوم نیست نمی­توان "زیربنا و روبنا" را به‌هم پیوست، نمی­توان سرکردگی فکری و فرهنگی جامعه را در دست گرفت، نمی­توان قطب جذاب و خیره­کننده­ای برای جان­های کنجکاو و بی‌قرار ایجاد کرد. وقتی که من روی همین سایت از روش­شناسی مورد نظر آلبریتون (در مطلب شماره 13 از سلسله نوشتارهایی پیرامون تاریخ) می­نویسم، تنها به این قصد نمی­نویسم که خواننده‌ی ایرانی چپگرا با بحث روش­شناسی مارکسیستی در غرب آشنا بشود. بلکه قصد من در عین حال این گفتن این نکته است که شناخت واقعیت یک پروسه‌ی جدی و دشوار و علمی است. برای تعیین خصوصیات یک جامعه شبیه ایران شاید بهتر باشد با این روش­شناسی کار معرفتی خود را بیاغازیم. ابتدا جامعه‌ی ناب سرمایه­داری را خوب بشناسیم، سپس مراحل تحول و تکامل تاریخی سرمایه­داری را بررسی کنیم و بعد ببینیم ایران در کدام یک از این مراحل به قافله‌ی سرمایه­داری جهانی پیوسته است. تلاقی "شیوه‌ی تولید آسیایی" (که خود جای بحث دارد) در ایران با شیوه‌ی تولید سرمایه­داری چگونه انجام گرفت و چه تبعاتی برای کشور دربرداشت. این رابطه ساختار طبقاتی در ایران را به چه نحوی درآورد؟ این تلاقی چه تاثیری روی شیوه تولید و شرایط زندگی ایرانیان داشت؟ تاریخ ایران را باید در همین فرایند به‌خوبی و در همه‌ی جزئیات آن مطالعه کرد و دستاوردهای فکری خود را در اختیار علاقمندان و فعالین و روشنفکران عرصه­های دیگر گذارد.

در این چارچوب، کسانی از داخل کشور که با مسائل و آمارهای کشور از نزدیک­تر آشنا هستند بهتر می‌توانند از دل این مفاهیم و چارچوب­های تحلیلی مجردتر به مراحل مشخص­تر و انضمامی­تر تحلیل دست یابند و دستاورد خود را در اختیار دیگران بگذارند تا راه برای بازبینی و انضمامی­تر کردن تئوری باز شود.

تحلیل‌هایی که درباره‌ی جنبش جاری ارائه شده است نمونه‌ای از این ضعف "پراتیک تئوریک" است که از آن سخن گفتم. از سویی شاهد تحلیل‌هایی هستیم که براساس آن گویا بورژوازی ملی و خرده­بورژوازی متوجه "رسالت تاریخی" خود گشته و مصمم و راسخ پای در جاده دموکراسی، آزادی و برابری گذارده­ است و بر همین اساس (الگوی انقلابات کلاسیک بورژوایی در اروپا) طبقه‌ی کارگر ترغیب می­شود تا به‌عنوان "سرباز" و برای دستیابی به آزادی و برابری به این جنبش بپیوندد. طرفداران چنین نظریه­ای تلاش زیادی نمی­کنند که چند و چون پدیده بورژوازی ملی را روشن کنند. معنای بورژوازی ملی در عصر کنونی و در جامعه‌ی ایران به‌طور مشخص چیست؟ نمایندگان سیاسی و فکری و سازمانی آن کجایند؟ تاریخچه‌ی آن در ایران چیست؟ چه‌گونه تکوین یافته است؟ روند رشد و تحول و تکامل آن تا به امروز از چه مسیری گذشته است؟ چه نقش معینی در مراحل مختلف تاریخ "مدرن" ایران بازی کرده است؟ چه قابلیت­هایی را واقعاً در خود نهفته دارد؟ در همین راستا باید از ایشان پرسید که چه‌گونه می‌توان لیبرالیسم اقتصادی یا بورژوازی صنعتی را برابر با لیبرالیسم سیاسی یا دموکراتیزه شدن فضای جامعه قرار داد؟ آیا شرط لازم و کافی برای دموکراتیزه شدن نسبی فضای جامعه حاکمیت "بورژوازی ملی" یا صنعتی است؟ کدام نمونه­های تاریخی مصداق چنین فرضیه­ای هستند؟ کدام نمونه­های دیگر چنین فرضیه­ای را انکار می­کنند؟ برای دموکراتیزه شدن نسبی فضای جامعه ایران چه راه‌حلی بهتر است؟

از سوی دیگر نیز کسانی را داریم که از طبقه کارگر می­خواهند یا "دخالت نکند" یا در صورتی دخالت کند که "نقش (ضد)هژمونیک" بدو واگذار شود و بدین­شکل از آن می­خواهند که خرده­بورژوازی را به گرد خویش جمع کند و جنبش را خود رهبری نماید. آنان نیز پیش از آن که تعریفی از طبقه‌ی کارگر ارائه دهند، بحث را در واقع از آخر شروع می­کنند. واقعاً کدام طبقه‌ی کارگر؟ چه اقشاری را کارگر می­نامیم و کدام اقشار را غیرکارگری می­دانیم؟ طبقه‌ی کارگر ایران در چه شرایطی شکل گرفت و نقش آن در تاریخ "مدرن" ایران و مراحل مختلف آن چه بوده است؟ متحدان این طبقه کیستند؟ دشمنان آن کیستند؟ چرا؟ با چه اقشاری می­تواند "بلوک تاریخی" بزند؟ چه‌گونه؟ طبقه کارگر بر چه مبنایی باید نقش (ضد)هژمونیک به‌عهده بگیرد؟ بر مبنای کدام قدرت عینی کدام نیروی سازمانی و کدام نیروی فکری؟ برنامه‌‌ی این طبقه چیست؟ آیا گرایش‌های مختلف فکری و عملی درون آن تابه‌حال توانسته­اند حتی حول یک پلاتفرم حداقل توافق کنند؟ آیا واقعاً این طبقه می­تواند در "گذرگاه‌های" پرشیب تاریخی به ناگهان تبدیل به "طبقه برای خود" بشود؟ آیا طبقه کارگر و چپ ایران با همه‌ی دشواری­های تئوریک و عملی که دارد می­تواند به یک‌باره موتور محرک اقتصادی، سیاسی، فکری و فرهنگی جامعه‌ی ایران بشود؟ چنانچه "گذار از شیوه‌ی تولید سرمایه­داری به شیوه‌ی تولید سوسیالیستی" باید بر مبنای تضادهای درون­ماندگار سرمایه­داری از یک‌سو و قابلیت­های درونی این نظام از سوی دیگر صورت بگیرد، در آن‌صورت باید پرسید در وضعیت کنونی ایران با کدام تضادهای درون­ماندگار و با کدام قابلیت­های درونی روبرو هستیم که باید "شیوه‌ی تولید سوسیالیستی" بر روی آنها بنا شود؟ به همین ترتیب، مسایل دیگری نیز همچون مسئله‌ی دموکراسی وجود دارد که هنوز چپ ایران به‌درستی و به‌صراحت به آنها نپرداخته و پاسخی درخور و شایسته نیز بدان نداده است.

بدین­ترتیب متوجه می­شویم که هنوز در مدارهای قبلی "کلاسیک" حرکت می­کنیم. البته هیچ موضوع کلاسیکی به خودی خود کهنه و منسوخ نیست اما دست­کم باید بتواند برای تداوم اعتبار خود استدلال­های شایسته ارائه کند.

در یادداشت‌های دیگر، به‌نحوی "بسیار" تدریجی، می‌کوشم به سهم خودم با طرح برخی مسایل به درگیری روشنفکری چپ ایران در پراتیک تئوریک دامن بزنم. یکی از موضوعاتی که در آینده بدان اشاره خواهم کرد تعریف طبقه‌ی کارگر است. می­دانم که در میان روشنفکری چپ ایران تلاش­هایی در این زمینه انجام شده است. من نیز به سهم خود با بهره­گیری از زحمات و دانش آنان و ترکیب داده­های آنان با نوشته­های چپ غربی تلاش خواهم کرد خشتی روی خشت بگذارم تا شاید "نسل­های بعدی هنگامی که بر شانه­های ما می­ایستند" واقعاً از بلندای دید بیشتری برخوردار باشند و در مقابل خود "برهوت" دلتنگی­آوری را به نظاره ننشینند. موضوع دیگر که باید در دستور کار تحلیل تئوریک چپ قرار بگیرد فرضیه‌ی این‌همانی لیبرالیسم اقتصادی و سیاسی است که محبوبیت آن نزد بسیاری از روشنفکران ایرانی گواه قدرت­گیری قطب تئوریک راست است.

(دسامبر 2009)